Interdyscyplinarna konferencja naukowa

Czy karykatura jest sztuką męską? Karykaturzystki dawniej i dziś

Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie

28–29 maja 2026

„Karykatura jest sztuką męską. Kobieta posługuje się nią rzadko, zarówno w plastyce, jak i w literaturze. Oprócz Stryjeńskiej, Berezowskiej i Magdaleny Samozwaniec nie widzę u nas kobiet, które by uprawiały ten sposób komunikowania swych spostrzeżeń o życiu”.

Tymi słowami Nela Samotyhowa, historyczka i krytyczka sztuki, zakończyła recenzję z Pierwszego Salonu Karykaturzystów Polskich, zorganizowanego w 1928 roku w Warszawie. Konstatacja krytyczki odzwierciedlała ówczesny stan wiedzy na temat działalności kobiet w tym zakresie. Dzisiaj wiadomo, że pierwsze artystki-amatorki odnotowane w dotychczasowych źródłach i opracowaniach, które wykazywały zainteresowanie twórczością w zakresie karykatury i satyry rysunkowej, działały na ziemiach polskich pod koniec osiemnastego wieku. W dziewiętnastym stuleciu pojawiły się kolejne rysowniczki-karykaturzystki oraz pierwsze artystki podejmujące współpracę z prasą o charakterze satyryczno-humorystycznym. Na dwudziesty wiek przypadł natomiast wysyp talentów kobiet zainteresowanych obiema dziedzinami. Dla zdecydowanej większości, karykatura była działalnością poboczna. Tylko niektóre z nich, jak Maja Berezowska czy Anna Gosławska-Lipińska pseud. Ha-Ga, traktowały ją jako główną przestrzeń poszukiwań artystycznych. Wiele artystek łączyło karykaturę z twórczością w zakresie ilustracji oraz projektowania graficznego okładek i plakatów. Współczesne rysowniczki kontynuują te tradycje, łącząc klasyczne techniki z nowymi mediami oraz różne dziedziny twórczości, a swoje prace coraz częściej prezentują w Internecie, korzystając z mediów społecznościowych i platform artystycznych.

Pomimo niewątpliwej obecności w świecie sztuki i mediów, twórczość karykaturzystek jest notorycznie marginalizowana. Celem konferencji jest refleksja nad działalnością kobiet tworzących karykatury i satyrę rysunkową od czasów najdawniejszych po współczesność: przywrócenie głosu artystkom, badanie ich strategii artystycznych i sposobów, w jakie wykorzystywały i wykorzystują humor, ironię i deformację obrazu do krytyki społecznych ról, władzy, patriarchatu czy stereotypów płciowych.

Główne pytanie, to kwestia „męskości” przypisywanej karykaturze. W jakiej mierze odpowiada to „męskości” przypisywanej przez wieki sztuce? Czy proces obalania wykluczenia genderowego w sztuce wysokiej działa jeszcze bardziej ospale w odniesieniu do tego szczególnego przypadku sztuki niskiej, jaką jest karykatura? Czy twórczość internetowa pozwala na przekroczenie bariery płci?

Choć konferencja koncentruje się na Polkach, referaty na temat karykaturzystek z innych krajów, stawiające pytanie o źródła ich wykluczenia, są mile widziane. Zachęcamy badaczki i badaczy różnych dyscyplin – historii sztuki, historii, medioznawstwa, kulturoznawstwa, socjologii, gender studies, historii prasy i komunikacji wizualnej – do nadsyłania propozycji referatów.

 Proponowane obszary badawcze:

·         Strategie wizualne karykatury w twórczości rysowniczek: specyfika kreski, deformacji i narracji wizualnej w twórczości kobiet; język karykatury w innych dziedzinach twórczości artystek-karykaturzystek, m.in. ilustracji, projektowaniu okładek i plakatów.

·         Karykatura a gender: strategie żartu, ironii i subwersji w przedstawianiu płci i ról społecznych w rysunkach tworzonych przez kobiety.

·         Humor i feminizm: satyra jako narzędzie emancypacji, krytyki władzy i patriarchatu.

·         Media i prasa: rola kobiet-karykaturzystek w prasie satyrycznej, alternatywnej i internetowej.

·         Transnarodowe perspektywy: kobiety karykaturzystki w różnych krajach i kulturach, porównania międzykulturowe.

·         Karykatura cyfrowa i media społecznościowe: współczesne artystki w sieci, memy i nowoczesne formy satyry wizualnej.

·         Cenzura i autocenzura: ograniczenia wolności artystycznej i strategie przetrwania w męskocentrycznych środowiskach.

·         Karykatura a tożsamość: tematy rasy, klasy, orientacji seksualnej i pochodzenia etnicznego w twórczości kobiet.

·         Recepcja i krytyka: jak kobiece karykatury są odbierane przez publiczność i krytyków.

Jesteśmy otwarci także na inne propozycje, które swym zakresem będą obejmowały temat konferencji.

Zgłoszenia:

Osoby zainteresowane konferencją prosimy o przesłanie abstraktu (do 300 słów) oraz biogramu wraz ze stopniem/tytułem naukowym i afiliacją (do 150 słów) do 28 lutego 2026 r. na adres: [email protected]

Informacja o przyjęciu referatu zostanie przesłana do 23 marca 2026 r.

Udział w konferencji jest bezpłatny. Organizatorzy nie pokrywają kosztów podróży i noclegów.

Język konferencji: polski

Rada naukowa konferencji:

prof. dr hab. Agata Jakubowska, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

dr hab. Iwona Luba prof. UW, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

dr hab. Dobrochna Kałwa, Wydział Historii Uniwersytetu Warszawskiego

dr Piotr Kułak, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

dr Katarzyna Murawska-Muthesius, Birkbeck, University of London

dr Paweł Płoski, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie

dr Karolina Prymlewicz, Muzeum Narodowe w Warszawie

Komitet organizacyjny:

dr Piotr Kułak, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Agnieszka Goluch, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Maria Muszkowska, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie

Paulina Pilcicka, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie

Organizatorzy:

Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego

Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie